2. Ιστορικές μαρτυρίες – Ταύτιση θέσης
Ο αρχαιολογικός χώρος του Πύργου Ραγίου καταλαμβάνει την κορυφή λόφου στο μέσο του κάμπου Ραγίου – Κεστρίνης, κοντά στις παλιές εκβολές του ποταμού Καλαμά. Η θέση μνημονεύεται από το Ν. Ηammond και το Σωτ. Δάκαρη. Ο τελευταίος ταυτίζει τις οχυρώσεις της χερσονήσου της Λυγιάς στις εκβολές του Καλαμά και του γειτονικού κάστρου του Πύργου Ραγίου με την κερκυραϊκή αποικία "Τορώνη" ή "Κερκυραϊκή Περαία". Ο χώρος οφείλει τη σύγχρονη ονομασία του σε πύργο της οθωμανικής περιόδου, ο οποίος δεσπόζει στην κορυφή του υψώματος, κτισμένος επάνω σε πύργο της αρχαίας οχύρωσης του 5ου αιώνα π.Χ.

3. Ιστορική διαδρομή του οικισμού
O αρχαιολογικός χώρος καταλαμβάνει θέση φυσικά οχυρή, προσφέροντας παράλληλα εποπτεία των θαλασσίων οδών και της ενδοχώρας σε ακτίνα αρκετών χιλιομέτρων. Η προνομιούχος -από άποψη φυσικού κάλλους και φυσικής οχύρωσης- θέση προσείλκυσε το ανθρώπινο ενδιαφέρον από την προϊστορική ήδη περίοδο έως τα νεότερα χρόνια.
Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. οχυρώθηκε με ισχυρό ισοδομικό τείχος και αποτέλεσε τμήμα της «Κερκυραϊκής Περαίας», της βάσης που, σύμφωνα με το Θουκυδίδη, ίδρυσαν οι Κερκυραίοι στην ακτή της Θεσπρωτίας και στην οποία κατέφυγαν οι εκδιωχθέντες ολιγαρχικοί του νησιού κατά τον Κερκυραϊκό εμφύλιο πόλεμο το 427 π.Χ. Το μικρό φρούριο του Πύργου, καθαρά στρατιωτικού χαρακτήρα, λειτουργούσε κατά πάσα πιθανότητα ως προπύργιο του γειτονικού οικισμού της χερσονήσου της Λυγιάς.
Σε αντίθεση με την αρχαιότητα, όπου ο χώρος δεν πρέπει να αποτελούσε τόπο μόνιμης εγκατάστασης, την Οθωμανική περίοδο ο χώρος κατοικήθηκε πιο συστηματικά. Την περίοδο αυτή χρονολογείται το σύνολο των τοίχων από ξερολιθιά που σώζονται εντός της οχύρωσης και ο μεγάλος αριθμός οικημάτων, μεταξύ των οποίων περίοπτη θέση καταλαμβάνει το κτίριο του Πύργου, που κατασκευάστηκε επάνω στο βόρειο πύργο της αρχαίας οχύρωσης για τις ανάγκες της τοπικής φρουράς.

4. Η ιστορία της αρχαιολογικής έρευνας
Ο Πύργος διατηρούταν, σύμφωνα με μαρτυρίες, σε σχετικά καλή κατάσταση έως το 1951, οπότε χτυπήθηκε από κεραυνό. Έκτοτε η κατάσταση διατήρησής του χαρακτηριζόταν κρίσιμη. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τις σημαντικές δυνατότητες αξιοποίησης του αρχαιολογικού χώρου, αποτέλεσε την αφορμή για ένταξη της ανάδειξής του στο πρόγραμμα INTERREG II του Β΄ Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 2001 και έκτοτε ο χώρος λειτουργεί ως επισκέψιμος, φιλοξενώντας μόνιμη έκθεση με φωτογραφίες και εποπτικό υλικό για την ιστορία και τις αρχαιότητες της περιοχής.

5. Ο οχυρωμένος οικισμός
Πρόκειται για ένα μικρό, καθαρά στρατιωτικού χαρακτήρα, φρούριο έκτασης τριών στρεμμάτων. Χρονολογείται στον 5ο αιώνα π.Χ. και αποτελεί την αρχαιότερη σωζόμενη οχύρωση του θεσπρωτικού χώρου, σύγχρονη με το γειτονικό οικισμό της χερσονήσου της Λυγιάς, με τον οποίο συνδέεται άμεσα.
Η οχύρωση του φρουρίου του Πύργου είναι ιδιαίτερα ισχυρή και επιμελημένη. Στο μεγαλύτερο τμήμα της ακολουθεί το ισοδομικό σύστημα. Μικρό μόνο τμήμα του τείχους κατασκευάστηκε σύμφωνα με το πολυγωνικό σύστημα και ίσως αποτελεί ανακατασκευή των υστεροκλασικών ή ελληνιστικών χρόνων. Η αμυντική του ικανότητα ενισχύεται από ορθογώνιους πύργους και θλάσεις. Η κύρια πύλη βρίσκεται στη νότια πλευρά της οχύρωσης, ενώ μία δεύτερη βοηθητική πυλίδα βρίσκεται δίπλα ακριβώς από τον ισχυρότερο βόρειο πύργο της οχύρωσης.
Ο στρατιωτικός χαρακτήρας της θέσης κατά τους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους μαρτυρείται από την απουσία κτισμάτων που δηλώνουν μόνιμη κατοίκηση και από την ύπαρξη μίας εντυπωσιακού μεγέθους δεξαμενής για τη συλλογή των όμβριων υδάτων, χαρακτηριστικής σε οχυρώσεις.
Σε έναν από τους βράχους στα νοτιοανατολικά του περιτειχισμένου χώρου υπάρχει ορθογώνιο λάξευμα,το οποίο, λόγω του σχήματος και του επιβλητικού του μεγέθους, ονομάστηκε στα νεότερα χρόνια «θρόνος του αγά». Στην πραγματικότητα τόσο ο χρόνος κατασκευής του όσο και ο σκοπός τον οποίο εξυπηρετούσε παραμένουν ακόμη άγνωστα.
Στην τελευταία περίοδο κατοίκησης του χώρου, στα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης, ανήκει το σύνολο των διάσπαρτων στο χώρο νεότερων περιβόλων και τοίχων από ξερολιθιά, καθώς και ο Πύργος που κατασκευάστηκε επάνω στο βόρειο πύργο της αρχαίας οχύρωσης.

6. Εκθεσιακός χώρος Πύργου Ραγίου
Στο εσωτερικό του αναστηλωμένου πύργου οργανώθηκε μόνιμη έκθεση με φωτογραφίες και εποπτικό υλικό για την ιστορία και τις αρχαιότητες της περιοχής.
Μέσω επεξηγηματικών κειμένων, αλλά και με posters, φωτογραφίες και γκραβούρες, ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να ενημερωθεί για την οχύρωση και τα σημαντικότερα οικοδομήματα του αρχαιολογικού χώρου, καθώς και για την ιστορία των σωστικών ανασκαφών, τις εργασίες ανάδειξης και διαμόρφωσης του χώρου. Παράλληλα, με μία σειρά από posters δίνονται πληροφορίες για μνημεία ανάλογου αρχιτεκτονικού τύπου με εκείνο του πύργου στην ευρύτερη περιοχή, καθώς και για τους αρχαιολογικούς χώρους στις εκβολές (Λυγιά, Μαστιλίτσα) και στο ρου του ποταμού Καλαμά (Γιτάνη, Ντόλιανη, Ραβενή, Οσδίνα).

                                                       ΛΒ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων       

1. Αεροφωτογραφία αρχαιολογικού χώρου Πύργου Ραγίου	2. Πύργος της οθωμανικής περιόδου
3. Άποψη ισοδομικού τείχους στα βορειοδυτικά	4. Άποψη ισοδομικού τείχους και οθωμανικού πύργου
5. Δεξαμενή ομβρίων υδάτων	6. Λαξευμένος «θρόνος»
7. Εσωτερικό αναστηλωμένου οθωμανικού πύργου. Εκθεσιακός χώρος
8. Poster. Ιστορική αναδρομή του αρχαιολογικού χώρου	9. Poster. Αρχαιότητες στο Δέλτα του Καλαμά